O tym, że będę czytać każdą książkę Maćka Marcisza zadecydowałam parę lat temu, kiedy przed premierą dostałam do przeczytania „Taśmy Rodzinne” czyli jego debiutancką powieść. Wtedy towarzyszyło mi takie niesamowite uczucie, odkrycia prozy, której mi brakowało – mocno osadzonej w rzeczywistości, starającej się złapać skomplikowane rodzinne relacje. Wspominam o tym, bo najnowsza powieść Marcisza „Gorszy Syn” znów wrzuca nas w środek tych rodzinnych napięć.
Bohaterowie książki to bracia, pochodzący z niewielkiego miasta na śląsku. Na początku powieści rodzinne relacje wydają się jasno ułożone. Najstarszy syn wyjechał do Warszawy i nie oglądał się za siebie, środkowy został w mieście, założył rodzinę i pomaga ojcu w prowadzeniu firmy. Najmłodszy jest jak cień, gdzieś daleko w świecie – obecny- nieobecny. Matka zmarła, gdy chłopaki byli młodzi i jej nieobecność wiąż rzuca się cieniem na rodzinne relacje. Ten kruchy układ działa do momentu, gdy jednego dnia, ojciec po prostu kładzie się na podłodze w pokoju i odmawia wstania. Musi odpocząć.
Ten kryzys sprawia, że krucha równowaga ulega naruszeniu. Ale nie chodzi tylko o konieczność zajęcia się ojcem czy przyjrzeniu się budżetowi niewielkiej firmy. Nowa rodzinna dynamika oznacza, że na światło dzienne wychodzą frustracje, problemy i animozje pomiędzy braćmi. Zajęci życiem, niekoniecznie mieli czas przystanąć i zadać sobie pytania – dlaczego zdecydowali się na takie życiowe decyzje, co zadecydowało o schemacie ich wzajemnych relacji. Teraz nie mogą od tego uciekać, konfrontacja staje się nieunikniona. Tym co jest w tej dynamice najciekawsze to skoncentrowanie się na relacjach pomiędzy rodzeństwem. Każdy kto ma braci czy siostry, wie, że relacje z rodzeństwem zawsze są co najmniej skomplikowane. Zwłaszcza, gdy pojawia się podejrzenie, że miłość i uwaga rodziców nie rozkładały się po równo. W przypadku naszych bohaterów, każdy nosi w sercu zadrę – poczucie, że to mu przypadło bycie tym gorszym synem.
Jednak książka nie tylko zanurza się w tym jak postrzegamy nasze rodzinne relacje. To też historia mocno osadzona w napięciu pomiędzy pozostaniem w rodzinnej miejscowości a wyjazdem na studia, do dużego miasta czy w świat. Bohaterowie są zawieszeni pomiędzy świadomością, że wyjazd daje wolność i możliwość odcięcia się od rodziny a poczuciem, że rodzinna miejscowość jest miejscem mocno związanym z ich przeszłością i kształtowaniem się tożsamości. Autor wyraźnie pisze z własnego doświadczenia, gdy przenosi na papier to dziwne uczucie obcości i nieprzystawania, gdy wraca się na dłużej do rodzinnego miasta z nawykami prosto ze stolicy. A jednocześnie – nie jest to odrzucenie tej przestrzeni jako takiej, która nic nie może zaoferować, wręcz przeciwnie. Jednym z klucz do radzenia sobie z trudnymi emocjami, staje się próba opowiedzenia sobie własnych przeżyć przez pryzmat małomiasteczkowej legendy, która zawieszona między bajkowością a rzeczywistością pozwala uporządkować własne przeżycia.
Warto zwrócić uwagę, że powieść Marcisza, podobnie jak poprzednie, jest mocno millenialska. I tu chcę podkreślić – to nie jest zarzut. Nie chodzi mi bowiem, o to, że mamy powieść jakoś mocno osadzoną w millenialskiej estetyce, czy uporczywie odwołującą się do jakichś wspólnych momentów kulturowych. Chodzi raczej o złapanie momentów w życiu pokolenia. Tu Marcisz łapie tą chwilę, kiedy dobiegający (albo przekraczający) czterdziestkę millenialsi zaczynają się orientować, że ich rodzice nie są nieśmiertelni. Że pewna rodzinna dynamika, wypracowana zwykle w dzieciństwie albo wczesnej młodości, zakładająca stałą obecność rodzica – musi ulec zmianie. To też powieść dotykająca tego poczucia, że już zaraz zbliża się wiek średni, moment podsumowań i dobrze byłoby mieć coś co udowodni, że podjęliśmy dobre decyzje. Niestety, zwykle nie jesteśmy stuprocentowo pewni czy dobrą. A jednocześnie – ten wyjazd do większego miasta, który miał przynieść niesamowite możliwości – od studiów, po karierę i własne mieszkanie – dla wielu osób z mojego pokolenia okazał się dużo mniej satysfakcjonujący niż się początkowo wydawało. Widzę wokół siebie tendencję powrotów do rodzinnych miejscowości, gdzie może nie ma tylu możliwości, ale zamiast kawalerki można kupić dom, a szkoła dla dzieci jest kilka kroków dalej.
Nie jestem wobec książki zupełnie bezkrytyczna. Mam wrażenie, że nieco za mało dowiaduję się o najmłodszym z braci, który wybrał ucieczkę w świat. Rozumiem zamysł, by była to postać nieco niedopowiedziana, ale wydaje mi się, że więcej jego perspektywy pogłębiłoby ten splątany węzeł uczuć i emocji w rodzeństwie. Mówię to jako środkowa siostra, której młodszy brat wyjechał najdalej od rodziny z całego rodzeństwa. Mam też poczucie, że choć to złapanie rodziny w chwili kryzysu działa, to chyba chciałabym zostać z bohaterami nieco dłużej. Nie jest to wielka krytyka, bo sprowadza się do „szkoda, że książka nie jest dłuższa” ale mam poczucie, że początek jest nieco gęstszy niż koniec. Wciąż – jeśli szukacie dobrej polskiej powieści obyczajowej, która nie udaje, że nie dzieje się w Polsce. Takiej, która odnosi się do życiowych i rodzinnych problemów, które znamy a może sami przeżywamy. Takiej, która doskonale oddaje zarówno lęki jak i nadzieje millenialsów. To Maciek Marcisz zdecydowanie wam takiej powieści dostarcza. Nie po raz pierwszy zresztą, bo konsekwentnie pierwsze swoją literaturę opartą na refleksji nad relacjami – zarówno tymi rodzinnymi jak i przyjacielskimi. A ponieważ w Polsce takiej literatury środka wciąż mamy bardzo mało, to nie tylko polecam wam tą książkę, ale też jestem przekonana, że przeczytam następną.
Post sponsorowany przez wydawnictwo WAB